Rabka sprzed 200 lat: podróż w czasie z dr Katarzyną Ceklarz

Wieczór 21 listopada w willi „Pod Aniołem” przeniósł gości w czasie. Drewniane ściany, skrzypiąca podłoga, zapach historii i pierwsze w tym roku opady śniegu stworzyły idealną scenerię dla opowieści o Rabce sprzed dwóch stuleci. Spotkanie z cyklu „Wędrówki z pasją”, organizowane przez PTTK Oddział w Rabce-Zdroju we współpracy z Urzędem Miejskim, przyciągnęło mieszkańców w różnym wieku i pasjonatów lokalnej historii. Każdy wiedział, że czeka go coś wyjątkowego.

Gościem wieczoru była dr Katarzyna Ceklarz, etnolożka i socjolożka, badaczka kultury Podhala, określana przez organizatorów mianem „człowieka renesansu”. Już na początku z uśmiechem przyznała:

„Chyba pierwszy raz mówię w Rabce o… rabczanach. O naszych babkach, prababkach, o przodkach. Będzie trochę śmiesznie, trochę smutno, a momentami nawet kontrowersyjnie.”

Tak rozpoczęła się podróż do XIX wieku, czasu pierwszych etnografów, podróżników i lekarzy, którzy swoimi zapiskami stali się pierwszymi „reporterami” Rabki.

Etnografowie XIX wieku przyjeżdżali z Krakowa, Lwowa czy Warszawy, często po całodniowej podróży wozem, by zobaczyć „prawdziwy lud górski”. Jak tłumaczyła dr Ceklarz, przyjazd do Rabki przed 1884 rokiem, zanim dotarła tu kolej, był prawdziwą ekspedycją. Przyciągały ich nie tylko walory krajobrazowe czy uzdrowiskowe, ale przede wszystkim człowiek – jego zwyczaje, strój i gwara.

Wśród badaczy, którzy w XIX wieku tworzyli obraz Rabki, prelegentka wymieniła pięć postaci. Izydor Kopernicki, lekarz i antropolog, pisał o mieszkańcach w sposób tak sugestywny, że przyciągał kuracjuszy i badaczy. Bronisław Gustawicz dokumentował życie codzienne, domy, jarmarki i religijność, tworząc antropologiczny portret miejscowości. Stefania Ulanowska, kobieta często zapominana w historii nauki, opisywała zwyczaje bożonarodzeniowe, lokalne sztuki teatralne i codzienne życie wsi. Bronisław Malinowski, przyszły światowej sławy antropolog, swoje pierwsze zetknięcie z nauką miał właśnie w okolicach Rabki, towarzysząc ojcu w badaniach nad gwarą. Oskar Kolberg korzystał z relacji innych badaczy, tworząc monumentalne kroniki kultury ludowej.

Cytaty z XIX-wiecznych opisów Rabki brzmiały jak poezja, a momentami jak raporty z podróży. Malinowski wspominał Ponice jako „arkadyjską dolinę”, Gustawicz opisywał górali jako silnych, wykształconych i zaradnych, a uzdrowisko chwalił za „powietrze wykąpane w słońcu i żywicy”.

Jak zauważyła dr Ceklarz, te stare zapiski to lustro przeszłości – czasem krzywe, ale niezbędne do zrozumienia naszych korzeni i budowania regionalnej tożsamości. XIX-wieczne opisy Rabki wciąż mogą służyć jako narzędzie edukacji, promocji i marketingu regionu.

Na zakończenie burmistrz Leszek Świder podziękował prelegentce i zapowiedział prace nad nową przestrzenią muzealną w Rabce, być może poświęconą takim badaczom jak Kopernicki. Dr Ceklarz zapowiedziała kontynuację opowieści – materiałów jest bowiem mnóstwo. Po spotkaniu uczestnicy długo jeszcze rozmawiali, wspominali i zadawali pytania. Gdy wyszli na zewnątrz, Rabkę przykrywał świeży śnieg, jakby natura sama dopisała ostatnie zdanie tej niezwykłej opowieści.