Drewniany kościół w Dębnie Podhalańskim. Wyjątkowy zabytek na liście UNESCO

Początki jednej z najbardziej ikonicznych świątyń Podhala

Obecny kościół powstał w XV wieku, prawdopodobnie około 1490 roku. Wzniesiono go na miejscu wcześniejszej świątyni, której początki mogą sięgać nawet XIII stulecia. Pierwsze wzmianki o kościele pochodzą z XIV wieku, co pokazuje, jak długą historię ma miejscowa parafia.

Budowlę wykonano z drewna modrzewiowego i jodłowego w konstrukcji zrębowej. Zgodnie ze średniowieczną sztuką ciesielską poszczególne elementy łączono drewnianymi złączami. Podczas budowy nie użyto gwoździ. To właśnie tradycyjna technika, a także późniejsze starania o zachowanie świątyni sprawiły, że do naszych czasów przetrwała ona w formie bardzo zbliżonej do pierwotnej.

Z kościołem wiąże się również lokalna legenda. Według opowieści mieli go wznieść zbójnicy, którzy podczas jednej z ucieczek ujrzeli św. Michała Archanioła. Nie wiadomo, ile prawdy jest w tej historii, ale przez lata stała się ona częścią miejscowej tradycji i dodatkowo podkreśla niezwykły charakter zabytku.

Gotycka bryła i wieża z 1601 roku

Kościół w Dębnie jest orientowany, czyli jego prezbiterium skierowano na wschód, zgodnie ze średniowieczną tradycją budowania świątyń. Prosta, harmonijna bryła dobrze wpisuje się w krajobraz Podhala, choć jej skromny wygląd nie zdradza bogactwa, jakie kryje się w środku.

Najstarszą częścią budowli jest prezbiterium przeznaczone dla duchowieństwa. Nawa główna pochodzi z drugiej połowy XV wieku. Przy kościele stoi także wieża wzniesiona w 1601 roku. Ma około 15 metrów wysokości i została wykonana w konstrukcji słupowo-ramowej, z charakterystyczną izbicą.

Całość przykrywa drewniany gont. Ważnym elementem są również tak zwane soboty, czyli zadaszone podcienia otaczające świątynię. W dawnych czasach zapewniały one ochronę przed deszczem i śniegiem, a dziś są jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów drewnianej architektury sakralnej regionu.

Polichromia, która przetrwała ponad 500 lat

Najcenniejszym skarbem kościoła pozostaje jego wnętrze. Ściany oraz elementy wyposażenia pokrywa polichromia wykonana około 1500 roku. Uznaje się ją za najstarszą w Europie w całości zachowaną polichromię wykonaną na drewnie.

Malowidła nie tworzą jednej monotonnej dekoracji. Wyróżniono w nich 77 różnych motywów, 12 układów dekoracyjnych i 33 warianty kolorystyczne. Dominują wzory roślinne oraz geometryczne, charakterystyczne dla późnego gotyku. Wśród dekoracji można jednak znaleźć również przedstawienia figuralne. Są tam między innymi rycerze na koniach, jelenie oraz scena św. Jerzego walczącego ze smokiem.

Dla współczesnego zwiedzającego szczególne znaczenie ma fakt, że dekoracja nie została przeniesiona do muzeum ani odtworzona w nowoczesnych czasach. To autentyczne malowidła, które przetrwały stulecia wewnątrz drewnianej świątyni. Właśnie połączenie oryginalnej konstrukcji i zachowanej polichromii decyduje o wyjątkowej wartości kościoła.

Średniowieczne zabytki wewnątrz kościoła

Polichromia nie jest jedynym cennym elementem wyposażenia. W ołtarzu głównym znajduje się gotycki tryptyk z przełomu XV i XVI wieku, uznawany za jeden z najcenniejszych przykładów malarstwa tablicowego. W świątyni zachowało się także drewniane tabernakulum pochodzące z XIV wieku.

Wśród najstarszych zabytków wymienia się krucyfiks datowany na około 1380 rok. Prawdopodobnie pochodzi on jeszcze z wcześniejszego kościoła, który stał w tym miejscu przed wzniesieniem obecnej budowli. Uwagę zwraca również XV-wieczny Ołtarz Czterech Dziewic z figurami Matki Bożej i świętych męczennic oraz gotyckie rzeźby przedstawiające świętych.

Do wyposażenia należą ponadto zabytkowe dzwonki z XV wieku. Wyróżniają się one niezwykłą skalą dźwięków. Z kościołem związana jest też chorągiew przypisywana królowi Janowi III Sobieskiemu. Według tradycji miała zostać pozostawiona w Dębnie po zwycięstwie pod Wiedniem w 1683 roku.

UNESCO i niezwykła historia popularnego zabytku

Wpis na listę UNESCO w 2003 roku potwierdził światową rangę kościoła. Doceniono przede wszystkim jego autentyczną konstrukcję, bardzo dobry stan zachowania oraz bezcenne wyposażenie. Zanim jednak świątynia trafiła do UNESCO, została zauważona również przez organizację World Monuments Watch. W latach 1996 i 1998 znalazła się na liście stu najcenniejszych zabytków świata zagrożonych zniszczeniem.

Kościół w Dębnie był także jedynym drewnianym obiektem nominowanym w konkursie „7 cudów Polski”. Jego popularność wykracza poza środowisko miłośników zabytków. To właśnie tutaj nakręcono sceny ślubu Janosika i Maryny z popularnego serialu.

Dziś świątynia stanowi jeden z najważniejszych punktów na turystycznej mapie Podhala. Można odwiedzić ją podczas wycieczki śladami drewnianej architektury, ponieważ znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej oraz Szlaku Gotyckim. Warto jednak zaplanować wizytę bez pośpiechu. Z zewnątrz kościół zachwyca prostotą i doskonałym dopasowaniem do górskiego krajobrazu, ale dopiero po wejściu do środka można zobaczyć, dlaczego niewielka świątynia w Dębnie należy do najcenniejszych drewnianych zabytków Europy.